DUYUSAL VE ÇOKLU YETERSİZLİKLERDE ERKEN MÜDAHALE

Düzenleyen: Prof. Dr. Hasan GÜRGÜR, Doç. Dr. Banu ALTUNAY, Doç. Dr. Pınar ŞAFAK

İşitme Yetersizliği: Prof. Dr. Hasan GÜRGÜR

Görme Yetersizliği: Doç. Dr. Banu ALTUNAY

Çoklu Yetersizlik: Doç. Dr. Pınar ŞAFAK

Özel gereksinimli olan bebeklerin/çocuklukların ailelerinin desteklenmesine yönelik yapılacak çalışmalar, tüm yaşamlarındaki gelişimlerinde son derece önemli bir rol oynamaktadır. Aşağıda sırasıyla, işitme kaybı olan çocuklar ve ebeveynlerinin destek gereksinimlerine, görme yetersizliği olan bebekler için ailelere verilecek destek hizmetlere, çoklu yetersizliği olan bebeğe sahip ailelerin yaşadıkları güçlüklere yer verilecektir.

İşitme Kaybı Olan Çocuklar ve Ebeveynlerinin Destek Gereksinimleri

Uzun yıllardır yapılan araştırmalarda, erken müdahalenin işitme kaybı olan çocukların ve ebeveynlerinin hayatında önemli rol oynadığı kanıtlarla desteklenmektedir. Erken müdahalenin işitme kaybı (İK) olan çocuklar için bu denli önemli olmasıyla birlikte müdahale sürecinin en önemli paydaşı çocukların ebeveynleridir. Ebeveynler, İK olan çocukları için ilk iletişim kaynağı olmaları, dil modeli oluşturma açısından önemli bir güce sahiptir ve çocuklarının dil, iletişim ve sosyal duygusal gelişimlerinde önemli ve doğrudan görev üstlenmektedir. Ebeveynlerin gereksinimlerini de karşılayabilecek şekilde, işlevsel bir erken müdahale sürecinin gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Ebeveyn gereksinimlerinin somut olarak ortaya konulmasının, İK olan çocukların erken yaşlardan itibaren dil, iletişim ve sosyal becerilerinin gelişimleri açısından nitelikli bir müdahale hizmeti alabilmeleri açısından önemli olduğu sonucuna varılabilir. Ebeveyn gereksinimlerine dayalı hazırlanacak bir müdahale programının ebeveyn katılımını arttıracağı da ön görülebilir. 

Bu önem doğrultusunda sununun amacı; İK olan bebek ve ebeveynlerinin destek gereksinimlerinin ortaya konulmasıdır. Bu amaç doğrultusunda İK olan bebeklerin genel özellikleri ile birlikte hem bebeklerin hem de ebeveynlerin gereksinimleri ele alınmıştır. Ortaya konulacak somut gereksinimler doğrultusunda, İK olan çocuklar ve ebeveynlerine yönelik bir müdahale girişiminin nasıl yapılacağına yol gösterici sonuçlar ortaya konulabileceği, erken müdahale programlarının standartlarının oluşturulmasında kılavuz niteliğinde sonuçların ortaya konulması potansiyelinden söz edilebilir. 

Görme Yetersizliği Olan Bebekler İçin Ailelere Verilecek Destek Hizmetler

Gören bebekler hareket etmeye başlamadan önce çevrelerini görerek keşfederler. Görme duyusu, bebeklerin renkli ve ışıklı bir oyuncağa ellerini uzatmaları, eşyaları keşfetmeleri gibi hareket etmeye yönelik davranışları için motive edici bir faktördür. Görme duyusunun olmaması ya da sınırlı olması bebeklerin birçok gelişim alanını etkilemektedir. Görme yetersizliği (GY) olan bebeklere, çevresel düzenlemeler yapılmadığında, hareket etmeye motive edici uyarlamalar yapılmadığında psikomotor, dil, bilişsel ve sosyal gelişimlerini olumsuz yönde etkilemektedir. Ailelerin GY olan bebeğin gelişimini desteklemek için, gereksinimleri doğrultusunda ortam ve materyal düzenlemeleri yapmaları, çocuğun gelişim alanlarını destekleyecek şekilde öğretmenler, fizyoterapistler, dil ve konuşma uzmanları gibi farklı alanlardaki uzmanlarla iş birliği yaparak çalışmalar gerçekleştirmesi, ileride bağımsız bir birey olabilmesi için son derece önemlidir. Görme yetersizliğinin yarattığı sınırlılıkları en aza indirmek için geliştirilmiş, genişletilmiş çekirdek müfredat bulunmaktadır. Bu müfredat aynı zamanda ailelerin çocuklarını hangi konularda desteklemeleri gerektiğine yönelik yol gösterici niteliktedir. Ailelerin bebekleri desteklemesi için geliştirilecek erken müdahale programlarında, çevreyi araştırma, kavram öğretimini de içerecek şekilde yönelim ve bağımsız harekete, duyuları etkili kullanmaya, bağımsız yaşam becerilerine, boş zaman ve eğlence aktivitelerine, sosyal ve iletişimsel becerilere yer verilmesi gerekmektedir. Bu sununun amacı, genişletilmiş çekirdek müfredat doğrultusunda, GY olan bebeklerin çeşitli alanlarda gelişimini desteklemek için, erken müdahaleye yönelik ailelere verilebilecek destek hizmetleri sunmaktır.    

Çoklu Yetersizliği Olan Bebeğe Sahip Ailelerin Yaşadıkları Güçlükler

Son yıllarda eğitim ortamlarına çoklu yetersizliği (ÇY) olan çocukların daha yoğunlukta dahil olduklarını görmekteyiz. Bu durum bizleri okul öncesi dönemde ya da erken çocukluk döneminde bu çocukların ve ailelerinin neler yaşadığı, nelere ihtiyaçları olduğu ve erken müdahale hizmetlerinden yararlanıp yararlanmadıklarını sorgulatmaktadır. ÇY olan bebeklerin ihtiyaçları ve özellikleri kaç farklı yetersizlikten etkilendiklerine, bu yetersizliklerin türü ve derecesine göre farklılık göstermektir. ÇY’de pek çok yetersizliğin kombinasyonu mümkündür ve bebeklerin aynı zamanda baş etmek zorunda oldukları ciddi sağlık problemleri olabilmektedir. ÇY olan bebeğe sahip aileler için ciddi sağlık problemleri ve onların yetersizliğe katlanarak eklenen olumsuz etkileriyle başa çıkmaları başlı başına yorucu olmaktadır. Ciddi sağlık problemleri ve ÇY olan bebeğin bakımı da ebeveynler için bir başka güçlük olarak karşılarına çıkmaktadır. 

ÇY olan bebeğe sağlanacak destek hizmet için birden fazla uzmana (bedensel yetersizliği ve işitme kaybı olan bebek için fizyoterapist ile dil ve konuşma terapistine) ihtiyaç duyulmaktadır. Destek hizmetler ekip çalışmasını gerektirdiği gibi, bu ekibin bir araya getirilmesi, koordine edilmesi ve iş birliği içerisinde çalışması da önemlidir. 

Erken müdahale hizmetlerinin geliştirilmesi ve ailenin ayağına hizmet götürülmesi elzemdir. Ebeveynler erken dönemde bebeklerinin gelişiminde önemli rol oynamaktadırlar. Ailelerin tüm yaşadıkları bu güçlükler içerisinde gereksinimleri olan desteğin verilmesi, aile merkezli bir felsefe ile planlanan ve bir ekip tarafından sağlanan erken müdahale hizmetleri ile mümkün olabilecektir.